نهج البلاغه- حوزه ی فردی: رشد عقل (عقل نظری و عملی) و مردن نفس

به نام خداوند متعال

نهج البلاغه- حوزه ی فردی: رشد عقل (عقل نظری و عملی) و مردن نفس

خلاصه: عقل هم راه را نشان می دهد و هم ابزار حرکت به سوی کمال و برداشتن موانع از سر راه است. هم جنبه ی علمی دارد و هم جنبه ی عملی. راه حصول حقیقت و خیر، فعلیت عقل است.

متن:

و درود خدا بر او، فرمود: عقل تو را كفايت كند كه راه گمراهى را از رستگارى نشانت دهد (نهج البلاغة-ترجمه دشتى، حکمت 421) و درود خدا بر او، فرمود: بردبارى پرده اى است پوشاننده، و عقل شمشيرى است برّان، پس كمبودهاى اخلاقى خود را با بردبارى بپوشان، و هواى نفس خود را با شمشير عقل بكش (نهج البلاغة-ترجمه دشتى، حكمت 424)

دو حدیث بالا نشان می دهد که عقل صرفا به جنبه ی علمی (نشان دادن راه سعادت) محدود نمی شود، بلکه بازوی عملی (وسیله ی مبارزه با نفسانیت) هم دارد. این دو جنبه ی عقل را عقل نظری و عقل عملی می نامند.

به گفته ی استاد جوادی آملی: "عقل بر دو قسم است [یا دو بازو دارد] عقل نظري و عملي. عقل نظري، هست و نيست ها و بايد و نبايدها را درك مي كند. عقل عملي، كارش درك نيست، بلكه او قوه محرّكه است كه كارش عزم و اراده و تصميم، محبت، اخلاص، ايمان و مانند آن است. به ديگر سخن، بخش عمل به عقل عملي وابسته است. عقل عملي در سخن امام صادق (عليه السلام) اين گونه تعريف شده است: «العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان»[1]؛ عقل، آن است كه با آن، عبادت خدا و كسب بهشت شود" (جوادی آملی، دينشناسي، ص 132-133)[2]

اما کمال انسان چیست؟ به گفته ی استاد جوادی آملی: "كمال روح انساني منحصر در پرورش بُعدي از ابعاد نفس نمي باشد، بلكه در جمع بين جميع كمالات نظري و عملي و در ايجاد وحدت و يگانگي بين همه قواي نفساني است، به گونه اي كه هر چه را عقل نظري در مي يابد عقل عملي بدان گردن نهاده و ايمان آورد. پس ايمان كه كمال قوّه عملي است، كمال واقعي و اصيل براي قوّه نظري نيز مي باشد (جوادی آملی، رحيق مختوم، ج1-1، ص157)

پس عقل هم راه خیر و سعادت و نیکی را نشان می دهد و هم پایبند آن می شود. حقیقت و خیر از این طریق حاصل می شود، چه در حوزه ی فردی، چه خانوادگی و چه اجتماعی.

کانون هم اندیشی و قرآن پژوهی حضرت ولیعصر...