نهج البلاغه - عدالت و احسان

باسمه تعالی

وبلاگ عدالت کلمه و وبلاگ احسان کلمه

و درود خدا بر او، فرمود: (از امام پرسيدند عدل يا بخشش، كدام يك برتر است، فرمود:) وبلاگ عدالت کلمه : هر چيزى را در جاى خود مى نهد، در حالى كه بخشش آن را از جاى خود خارج مى سازد. وبلاگ عدالت کلمه تدبير عمومى مردم است، در حالى كه بخشش گروه خاصّى را شامل است، پس وبلاگ عدالت کلمه شريف تر و برتر است (نهج البلاغة-ترجمه دشتى، حکمت 437، ص735)

شرح و تفسير (مکارم شیرازی)

وبلاگ عدالت کلمه برتر است يا جود و بخشش؟

سؤال كردند: «از اين دو كدام برترند: عدالت يا جود؟»

فرمود: «عدل، هرچيزى را در جاى خود قرار مى دهد ولى جود و بخشش آن را از مسيرش فراتر مى برد، (اضافه بر اين) عدالت، قانونى است همگانى ولى جود و بخشش جنبه خصوصى دارد بنابراين، عدل، شريف تر و برتر است»

در واقع امام(عليه السلام) به دو نكته اساسى اشاره فرموده است: نخست اين كه نتيجه عدالت اين است كه هر كسى در جامعه به حق خويش برسد و هرچيز در جاى خود باشد. اصولاً بعضى عدالت را چنين معنا كرده اند: «وضع الشىء فى موضعه; هرچيز را در جاى خود قرار دادن.

روشن است كه در اين صورت تمام افراد اجتماع به تلاش و كوشش برمى خيزند تا بتوانند حق عادلانه خود را بگيرند در نتيجه جامعه در سايه عدالت، شكوفا و فعال و مترقى مى شود. اما جود و بخشش چنين نيست زيرا چيزى اضافه بر استحقاق افراد است كه البته در جاى خود بسيار خوب و شايسته است ولى اى بسا همين صفت خوب و شايسته سبب شود كه عده اى به تنبلى روى آورند و تلاش و كوشش را كم كنند و به انتظار جود و بخشش سخاوتمندان بنشينند.

سپس امام(عليه السلام) به نكته مهم ديگرى اشاره مى كند، مى فرمايد: عدالت امرى است فراگير كه تمام جامعه انسانى مى توانند از آن بهره مند گردند و در سايه آن به زندگى آبرومندى ادامه دهند در حالى كه جود و بخشش فراگير نيست و هميشه موضعى و محدود است و روشن است چيزى كه آثار مثبت آن همه افراد جامعه را فرامى گيرد از چيزى كه جنبه محدود دارد بهتر و اشرف و افضل است.

قرآن مجيد نيز در آيه 90 سوره نحل اشاره پرمعنايى به اين موضوع دارد، مى فرمايد: إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِى الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْىِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ . خداوند به عدل و وبلاگ احسان کلمه و بخشش به نزديكان فرمان مى دهد، و از فحشا و منكر و ستم نهى مى كند; خداوند به شما اندرز مى دهد، شايد متذكّر شويد. نخست به اصل عدالت به عنوان يك اصل فراگير اشاره مى كند و مسأله وبلاگ احسان کلمه را در درجه بعد قرار مى دهد، و از تعبير به "إِيتَاءِ ذِى الْقُرْبَى" فراگير نبودن آن روشن مى شود.

البته نمى توان انكار كرد كه در بعضى از مواقع مشكلاتى در جامعه پيدا مى شود كه اصل عدالت با تمام اهميتى كه در اداره جامعه بشرى بلكه در نظم تمام جهان آفرينش دارد به تنهايى كارساز نيست بلكه نياز به وبلاگ احسان کلمه و ايثار و جود دارد. مانند موارد بحرانى كه بيت المال جوابگوى نيازهاى مستمندان و دردمندان و آسيب ديدگان نيست و بايد افراد متمكن دست سخاوت را از آستين فتوت بيرون آورند و مشكلات را حل كنند.

البته جود و بخشش و وبلاگ احسان کلمه و انفاق به طور اصولى جزء واجبات نيست بلكه از مسائل مهم اخلاقى محسوب مى شود ولى ممكن است جامعه در شرايطى قرار گيرد كه جان عده اى با خطر جدى مواجه شود در اين زمان آن جود و احسان اخلاقى تبديل به يك واجب شرعى و انسانى مى شود و حتى حكومت اسلامى مى تواند مردم را به انجام آن مجبور سازد.

اين نكته نيز قابل توجه است كه ممكن است جود و احسان در موارد خاص از عدالت برتر باشد همان گونه كه قرآن درمورد قصاص مى گويد: فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَان (بقره، آيه 178) در اين آيه به روشنى، عفو و احسان، برتر از اجراى عدالت به وسيله قصاص شمرده شده است و درمورد بعضى از اختلافات خانوادگى و مهريه مى فرمايد: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى (بقره، آيه 237) نيز مى فرمايد: وَجَزَاؤُا سَيِّئَة سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللهِ (شورى، آيه 40) در تمام اين آيات عفو و احسان، برتر از عدالت شمرده شده ولى اين ها در محدوده هاى خاصى صورت مى گيرد در حالى كه عدالت محدوده اى ندارد و تمام امور فردى و اجتماعى جامعه انسانى را دربر مى گيرد (مکارم شیرازی، پیام امام، ج15، ص 484-487)

خلاصه مطالب مهم:

1. عدالت دو ویژگی دارد: الف. هر چیزی را در جای خود می نهد ب. فراگیر و عمومی است و اختصاص به شرایط خاص ندارد

2. گاهی مشکلاتی در جامعه پیدا می شود که حل آن ها نیاز به احسان و ایثار متمکنان دارد ]به نظر نگارنده: این همان موارد خاص است، نه اصل فراگیر[

3. گاهی ممکن است جود و احسان تبدیل به واجب شرعی شود. فی المثل جایی که جان عده ای در خطر است.

4. در موارد خاص، جود و احسان برتر از عدالت شمرده شده است، مثل مسئله ی قصاص که بخشش در آن اولی است.

کانون هم اندیشی و قرآن پژوهی حضرت ولیعصر...