نهج البلاغه- احیای عقل و اماته ی نفس

بسم الله الرحمن الرحیم

نهج البلاغه- احیای عقل و اماته ی نفس

و من كلام له ع في وصف السالك الطريق إلى اللّه سبحانه

قَدْ أَحْيَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّى دَقَّ جَلِيلُهُ وَ لَطُفَ غَلِيظُهُ وَ بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ كَثِيرُ الْبَرْقِ فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِيقَ وَ سَلَكَ بِهِ السَّبِيلَ وَ تَدَافَعَتْهُ الْأَبْوَابُ إِلَى بَابِ السَّلَامَةِ وَ دَارِ الْإِقَامَةِ وَ ثَبَتَتْ رِجْلَاهُ بِطُمَأْنِينَةِ بَدَنِهِ فِي قَرَارِ الْأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ وَ أَرْضَى رَبَّه (نهج البلاغه، خطبه 220)

ترجمه

پوينده راه خدا

عقلش را زنده كرد و نفس خويش را كشت، تا آنجا كه جسمش لاغر، و خشونت اخلاقش به نرمى گراييد، برقى پر نور براى او درخشيد، و راه را براى او روشن كرد و در راه راست او را كشاند و از درى به در ديگر برد تا به در سلامت و سراى جاودانه رساند، كه دو پاى او در قرارگاه امن با آرامش تن، استوار شد. اين، پاداش آن بود كه دل را درست به كار گرفت، و پروردگار خويش را راضى كرد (نهج البلاغة-ترجمه دشتى، ص: 448-449)

شرح (مکارم شیرازی)

امام(علیه السلام) در این گفتار ... شرایط سیر و سلوک الى الله و نتایج و مقامات آن را بر مى شمرد.

نخست مى فرماید: «او عقلش را زنده کرده و شهواتش را میرانده است، تا آنجا که جسمش لاغر شده، و خشونت اخلاقش به لطافت مبدّل شده است». احیاى عقل اشاره به بهره گرفتن از استدلالات عقلى براى تکامل ایمان و حسن و قبح عقلى براى تکامل فضایل اخلاقى است و به این ترتیب، واژه عقل در اینجا هم عقل نظرى را شامل مى شود و هم عقل عملى را. امّا نفس به معناى از بین بردن غرائز نفسانى نیست، بلکه منظور مهار کردن آنهاست به گونه اى که قدرت نداشته باشند انسان را در دام شیطان گرفتار کنند و از راه خدا باز دارند. واژه «جَلیل» در عبارت «دَقَّ جَلیلُهُ» اشاره به بدنهاى چاق و فربه است که بر اثر پرخورى و افراط در غذاهاى چرب و شیرین به این صورت درآمده و با ترک شهوات وزن خود را کم مى کند و سبکبار مى شود. واژه «غَلیظ» در «لَطُفَ غَلیظُهُ» اشاره به حلق و خوى خشن در رذایل اخلاقى است که در پرتو ریاضت نفسانى به لطافت مى گراید و تصفیه مى شود.
سپس امام(علیه السلام) به سراغ آثار این حرکت عقلانى و ریاضت شرعى مى رود و ثمرات پرارزش آن را در سه بخش بر مى شمارد:

نخست مى فرماید: «(در این زمان) برقى پر نور براى او مى درخشد، راه را براى او روشن مى سازد و او را به مسیر حق (سلوک الى الله) مى برد». این همان نور معرفت و معنویّت است که به اثر ریاضات عقلانى و نفسانى براى انسان مى درخشد و مسیر را براى او کاملا روشن مى سازد. همان گونه که قرآن مجید مى گوید: اى کسانى که ایمان آورده اید، تقواى الهى پیشه کنید و به رسولش ایمان بیاورید، تا دو سهم از رحمتش به شما ببخشد و براى شما نورى قرار دهد که با آن راه را بپمایید»[1]
در بخش دوم این آثار مى فرماید: «او (در این مسیر) پیوسته از درى به در دیگر منتقل مى شود تا به دروازه سلامت سراى جاودانى راه یابد». همان گونه که قرآن مجید مى فرماید: براى آنها خانه امن و امان نزد پروردگارشان است و او ولىّ و سرپرست آنهاست به سبب اعمالى که انجام مى دادند»[2]
سرانجام در سومین بخش از آثار این ریاضت الهى مى فرماید: «گامهاى او همراه با آرامش بدنش در جایگاه امن و راحت ثابت مى گردد». گویا این همان است که قرآن مى فرماید: (یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِى إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً * فَادْخُلِى فِى عِبَادِى * وَادْخُلِى جَنَّتِى)[3]

امام(علیه السلام) در پایان این سخن بار دیگر بر این حقیقت تأکید مى کند که: «اینها همه براى آن است که عقلش را (در راه حق) به کار گرفته و پروردگار خویش را راضى ساخته است»; (بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ، وَ أَرْضَى رَبَّهُ) آرى! این همان است که در آیات بالا بدان اشاره شد: «(ارْجِعِى إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً); به سوى پروردگارت بازگرد که هم تو از او خشنود خواهى بود و هم او از تو خشنود است».

برچسبها: عقل, نفس, هدایت, رضایت خدا

کانون هم اندیشی و قرآن پژوهی حضرت ولیعصر...