نهج البلاغه- محاسبه نفس

بسم الله الرحمن الرحیم

امیرالمومنین علی (ع):

بندگان خدا! خود را بسنجيد قبل از آن كه مورد سنجش قرار گيريد، پيش از آن كه حسابتان را برسند حساب خود را برسيد، و پيش از آن كه راه گلو گرفته شود نفس راحت بكشيد، و پيش از آن كه با زور شما را به اطاعت وادارند، فرمانبردار باشيد.

بدانيد همانا آن كس كه خود را يارى نكند و پند دهنده و هشدار دهنده خويش نباشد، ديگرى هشدار دهنده و پند دهنده او نخواهد بود.

(نهج البلاغة-ترجمه دشتى، قسمتی از خطبه 90)

شرح (مکارم شیرازی)

امام(علیه السلام) در آخرین فراز این خطبه ... اشاره به چند نکته مهم مى فرماید که به گفته «ابن ابى الحدید» از تعبیرات بسیار فصیح و لطیف و کمیاب است[1]

نخست مى فرماید: «اى بندگان خدا! خویشتن را وزن کنید (و ارزش خود را بسنجید) پیش از آن که شما را وزن کنند، و به حساب خود برسید پیش از آن که شما را به پاى حساب آورند.

مى دانیم همان گونه که انسان در این دنیا، به هنگام انجام معاملات، نخست متاع مورد نظر را وزن مى کند، سپس به حساب قیمت آن مى رسد و اگر در وزن، یا در حساب قیمت، گرفتار اشتباه شود، سرمایه خودش را از دست خواهد داد و گرفتار زیان و خسران خواهد شد; در امور معنوى نیز باید چنین کند. ارزش و وزن اعمال خویش، بلکه وزن خودش را از نظر ایمان و اخلاق، باید معیّن کند و بعد به حساب آن برسد، تا اگر ضرر و زیان و کاستى دامان او را گرفته، هرچه زودتر در مقام جبران برآید و نوبت به وزن و حساب آخرت نرسد که در آنجا راهى براى جبران نیست و جز ندامت و شرمسارى نتیجه اى عایدش نمى شود.

مى دانیم در صحنه قیامت، مسأله توزین اعمال بلکه توزین اشخاص، حق است. قرآن مجید مى گوید: وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذ الْحَقُّ; وزن کردن در آن روز، حق است [2]و همچنین حسابرسى اعمال در آن روز از مسلّمات است. به همین دلیل یکى از نام هاى قیامت «یوم الحساب» است....

سپس مى افزاید: تا راه نفس گرفته نشده، تنفّس کنید (و تا فرصت ها باقى است به اعمال صالح بپردازید) وَ تَنَفَّسُوا قَبْلَ ضِیقِ الْخِنَاقِ[3] در اینجا امام(علیه السلام) تنفّس را به عنوان کنایه از مبادرت به اعمال صالح، علم و عمل و خودسازى و تقوا ذکر فرموده. و ضیق خناق (تنگى راه تنفّس) اشاره به مرگ است.

قرآن مجید مى فرماید: وَ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِىَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْلاَ أَخَّرْتَنِی إِلى أَجَل قَرِیب فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصَّالِحِینَ; از آنچه به شما روزى داده ایم انفاق کنید! پیش از آن که مرگ یکى از شما فرارسد و بگوید پروردگارا! چرا (مرگ) مرا کمى به تأخیر نینداختى تا (در راه تو) صدقه دهم و از صالحان باشم[4]

در چهارمین جمله، همان مطلب را با تعبیر زنده دیگرى تأکید فرموده و مى گوید: پیش از آنکه شما را وادار به تسلیم کنند، (در برابر حق) تسلیم شوید. اشاره به اینکه به هنگام مرگ، سرکش ترین افراد، همچون فرعون ها و نمرودها، چنان در فشار واقع مى شوند که بى اختیار تسلیم شده و نداى "آمَنْتُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ" را از درون جان سر مى دهند; ایمانى که براى آنها هرگز سودى ندارد. چرا انسان در حالت سلامت و آزادى به سراغ ایمان و تقوا نرود که در دنیا و آخرت، براى او کارساز باشد؟! ...

و در پنجمین و آخرین اندرز مى افزاید: بدانید کسى که بر ضد هواى نفسش کمک نشود تا واعظ و رادعى از درون جانش براى او فراهم گردد، مانع و واعظى از غیرخودش نخواهد یافت. اشاره به این که هدایت ها باید از درون جان انسان سرچشمه بگیرد. تا زمینه هاى درون ذات، آماده نباشد، سخنان واعظ برون، تأثیر نخواهد کرد. بنابراین، نخست باید انسان تصمیم بر احیاى وجدانش بگیرد و امدادهاى الهى به سراغش بیاید، تا واعظ درون بر کرسى وعظ بنشیند و غوغاهاى هوس ها خاموش گردد و صداى او به گوش جان برسد و در اینجا است که انسان آماده پذیرش سخنان انبیا و اولیا و پیام حق از هر واعظى مى شود و این نکته اى است بسیار مهم در مسایل تربیتى و خودسازى.

(مکارم شیرازی، پیام امام، 649-652)

برچسبها: محاسبه نفس

کانون هم اندیشی و قرآن پژوهی حضرت ولیعصر...